در اروپا دیگر نمیتوان درباره تردد کامیونها در شهرها فقط از «استاندارد آلایندگی» صحبت کرد. در سال ۲۰۲۶، شهرهای اروپایی به سمت مدلی حرکت کردهاند که در آن ورود خودروهای سنگین به محدودههای شهری، به ترکیبی از استاندارد آلایندگی، نوع سوخت، زمان تردد، محدوده جغرافیایی و در برخی موارد میزان پرداخت عوارض وابسته است. به بیان دیگر، استانداردهای جدید فقط مشخص نمیکنند یک کامیون چقدر آلایندگی تولید میکند؛ بلکه تعیین میکنند این کامیون اساسا در چه محدودهای از شهر اجازه تردد داشته باشد.
اتحادیهاروپا نیز ایجاد مناطق کمآلایندگی، مناطق بدون آلایندگی، عوارض تردد و محدودیتهای دسترسی را یکی از ابزارهای مدیریت آلودگی، ازدحام و ایمنی شهری میداند. در این مدل، نوع خودرو، رده آلایندگی و حتی پرداخت عوارض میتواند در تعیین امکان ورود خودرو به یک محدوده شهری موثر باشد.
این تغییر رویکرد برای صنعت حملونقل سنگین اهمیت زیادی دارد؛ چراکه کامیونها از یک سو بخش جداییناپذیر زنجیرهتامین شهرها هستند و از سوی دیگر، بهخصوص در ترددهای پرتکرار شهری، سهم قابل توجهی در انتشار آلایندهها دارند. بنابراین اروپا بهجای ممنوعیت یکباره کامیونهای دیزلی، درحال ایجاد یک مسیر تدریجی برای خروج خودروهای آلاینده و جایگزینی آنها با خودروهای کمآلاینده و بدون آلایندگی است.
استاندارد یورو ۶؛ حداقل قابل قبول در بسیاری از شهرها
یکی از مهمترین مبناهای فعلی برای ورود کامیونها به شهرهای اروپایی، استاندارد یورو ۶ و بهطور مشخص در خودروهای سنگین استاندارد یورو ۶ یا یورو ۶ معادل برای کنترل آلایندگی است.
برای نمونه، در لندن خودروهای سنگین باری با وزن بیش از ۳.۵ تن باید استاندارد آلایندگی یورو ۶ را برای ورود به محدوده منطقه کمآلایندگی گسترده این شهر رعایت کنند. استاندارد لندن برای خودروهای سنگین بر کنترل اکسیدهای نیتروژن و ذرات معلق تاکید دارد.
این سیاست نشان میدهد که اروپا دیگر صرفا بهمدل و سال ساخت کامیون نگاه نمیکند، بلکه فناوری موتور و میزان آلایندگی واقعی خودرو به یکی از معیارهای اصلی دسترسی تبدیل شده است.
البته یک کامیون یورو ۶ در همه شهرهای اروپا شرایط یکسانی ندارد. مقررات از شهری به شهر دیگر متفاوت است و ممکن است کامیونی که در یک منطقه اجازه تردد دارد، در یک منطقه بدون آلایندگی شهر دیگر اجازه ورود نداشته باشد.
این تفاوت برای شرکتهای حملونقل بینالمللی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا ناوگان آنها باید پیش از ورود به هر شهر، مقررات همان شهر را بررسی کند.
مرحله بعد؛ منطقههای بدون آلایندگی
اتفاق مهمتر در سال ۲۰۲۶، حرکت برخی شهرهای اروپایی از «منطقه کمآلایندگی» به سمت «منطقه بدون آلایندگی» است.
هلند یکی از جدیترین نمونههای این سیاست بهشمار میرود. در شهرهای دارای مناطق بدون آلایندگی، ورود ونها و کامیونهای جدید عملا به خودروهای بدون آلایندگی محدود میشود. بر اساس مقررات دولت هلند، خودروهای تجاری ثبتشده از اول ژانویه ۲۰۲۵ برای ورود به این مناطق باید بدون آلایندگی باشند. درعین حال، برای بخشی از ناوگان قدیمی دورههای گذار و معافیتهایی در نظر گرفته شده است.
این یعنی استاندارد یورو ۶ که در بسیاری از شهرها هنوز معیار مهمی برای دسترسی است، در مناطق بدون آلایندگی دیگر لزوما کافی نیست.
درواقع اروپا در حال ایجاد یک نردبان مشخص است؛ کامیونهای بسیار قدیمی ابتدا از شهرها کنار گذاشته میشوند، خودروهای جدیدتر و کمآلاینده برای مدتی امکان تردد دارند و در مرحله بعد، ورود به برخی مناطق مرکزی شهرها به خودروهای برقی یا دیگر فناوریهای بدون آلایندگی محدود خواهد شد.
سال ۲۰۲۶؛ سال مهم برای کامیونهای پاک
همزمان با سختتر شدن مقررات شهری، سیاستهای حمایتی برای خرید کامیونهای بدون آلایندگی نیز درحال توسعه است.
هلند در سال ۲۰۲۶ برای خرید کامیونهای بدون آلایندگی حمایت مالی در نظر گرفته است و حتی برای برخی دورههای سال، برنامه مشخصی برای ثبت درخواست خرید این خودروها اعلام شده است.
این نکته مهم است؛ زیرا اروپا صرفا با ممنوعیت قصد تغییر ناوگان را ندارد. سیاستگزار از یک طرف هزینه ورود کامیون آلاینده به شهر را افزایش میدهد و از طرف دیگر، با مشوق مالی، مالیاتی و زیرساختی تلاش میکند خرید کامیون پاک را برای شرکتهای حملونقل اقتصادیتر کند.
به این ترتیب، محدودیت تردد به تنهایی اجرا نمیشود، بلکه بخشی از یک بسته بزرگتر برای تغییر ساختار ناوگان حملونقل است.
یورو ۷؛ استانداردی فراتر از شهر
در کنار مقررات محلی شهرها، اتحادیهاروپا استاندارد یورو ۷ را نیز وارد مرحله اجرایی کرده است. بر اساس مقررات این اتحادیه، یورو ۷ برای انواع جدید خودروهای سنگین از جمله گروههای کامیون و اتوبوس از ۲۹ مه ۲۰۲۸ اعمال میشود و برای خودروهای جدید این گروهها از ۲۹ مه ۲۰۲۹ لازمالاجرا خواهد شد.
بنابراین سال ۲۰۲۶ را باید بیشتر یک دوره گذار دانست؛ دورهای که صنعت حملونقل هنوز با استانداردهای یورو ۶ کار میکند، اما همزمان خودروسازان و ناوگانداران باید خود را برای الزامات سختتر یورو ۷ آماده کنند.
یورو ۷ تنها به آلایندگی خروجی موتور محدود نمیشود و الزامات مربوط به دوام باتری و برخی دیگر از اجزای خودرو را نیز در بر میگیرد. همین مساله نشان میدهد که تعریف «خودرو پاک» در اروپا در حال تغییر است و دیگر نمیتوان آن را صرفا با میزان آلایندگی اگزوز سنجید.
شهرها؛ آزمایشگاه سیاستهای جدید حملونقل
یکی از ویژگیهای سیاست اروپایی این است که شهرها عملا به آزمایشگاه سیاستهای حملونقل تبدیل شدهاند.
در برخی شهرها، محدودیت بر اساس رده آلایندگی اعمال میشود. در برخی دیگر، خودروهای سنگین برای ورود به محدوده مشخص باید عوارض پرداخت کنند. در مناطق بدون آلایندگی، سطح محدودیت بسیار بالاتر است و هدف، حذف تدریجی خودروهای سوخت فسیلی از مراکز شهری است.
برای نمونه، در آرنهم هلند، منطقه بدون آلایندگی لجستیکی از اول ژوئن ۲۰۲۶ اجرا شده است. همچنین برای کامیونهای یورو ۶ یک دوره گذار در نظر گرفته شده که براساس برنامه فعلی تا سالهای بعد ادامه خواهد داشت.
در فرودگاه اسخیپول نیز از ابتدای سال ۲۰۲۶ منطقه بدون آلایندگی برای خودروهای تجاری و تاکسیها برقرار شده است.
در فرانسه نیز نمونههای مختلفی از مناطق کمآلایندگی با الزامات متفاوت در حال اجراست. در برخی مناطق، کامیونهای دیزلی باید بهسطح یورو ۶ برسند و در برخی شهرها، اجرای مراحل جدید محدودیت در سال ۲۰۲۶ آغاز شده است.
آیا کامیون برقی جایگزین کامیون دیزلی میشود؟
پاسخ اروپا به این پرسش، فعلا «بله، اما تدریجی» است.
کامیونهای برقی برای حملونقل شهری و مسیرهای کوتاه، بهخصوص در توزیع کالا، فروشگاهها، خدمات شهری و لجستیک درونشهری، مزیت بیشتری دارند. این خودروها علاوهبر حذف آلایندگی اگزوز، صدای کمتری نیز تولید میکنند و برای فعالیت در مناطق مسکونی مناسبتر هستند.
اما برای حملونقل سنگین بینشهری و مسافتهای طولانی، چالشهایی مانند ظرفیت باتری، وزن، زمان شارژ و زیرساخت شارژ همچنان اهمیت دارد. به همین دلیل سیاست اروپایی در سال ۲۰۲۶ هنوز یک نسخه واحد برای همه کامیونها ارائه نمیکند.
در عوض، نوع کاربری کامیون اهمیت پیدا کرده است. کامیون شهری میتواند زودتر برقی شود؛ درحالی که کامیون بینشهری ممکن است برای مدت بیشتری از فناوریهای کمآلاینده استفاده کند.
محدودیت تردد؛ مساله تنها محیطزیست نیست
نکته قابل توجه اینکه مقررات جدید اروپا فقط برای کاهش آلودگی هوا طراحی نشدهاند. اتحادیهاروپا صراحتا از کاهش ازدحام و افزایش ایمنی نیز به عنوان اهداف مقررات دسترسی شهری نام میبرد.
بنابراین ممکن است در آینده شاهد مقرراتی باشیم که حتی یک کامیون پاک نیز به دلیل ابعاد، وزن، زمان تردد یا موقعیت جغرافیایی اجازه ورود به یک محدوده مشخص را نداشته باشد.
این موضوع به معنای تغییر مدل توزیع کالا در شهرهاست. یکی از سناریوهای قابل مشاهده، انتقال بارهای سنگین به مراکز لجستیکی خارج از هسته شهری و استفاده از کامیونها و خودروهای کوچکتر و پاکتر برای توزیع نهایی است.
در چنین مدلی، شهر به جای آنکه مقصد مستقیم کامیون سنگین باشد، به شبکهای از مراکز لجستیکی متصل میشود و کالا در آخرین مرحله با خودروهای متناسب با محیط شهری توزیع خواهد شد.
تجربهای که برای ایران قابل توجه است
آنچه در اروپا در حال وقوع است، برای ایران نیز صرفا یک موضوع زیستمحیطی نیست. با توجه به افزایش مصرف سوخت، فرسودگی بخشی از ناوگان سنگین و رشد آلودگی در کلانشهرها، مساله تردد کامیونها میتواند در آینده به یکی از موضوعات مهم سیاست حملونقل کشور تبدیل شود.
البته انتقال مستقیم مقررات اروپایی به ایران منطقی نیست. ساختار ناوگان، توان مالی شرکتهای حملونقل، زیرساخت شارژ، قیمت خودرو و شرایط سوخت در ایران با اروپا تفاوت دارد. اما یک درس مهم وجود دارد: نمیتوان بدون ایجاد مسیر جایگزین، صرفا ورود کامیونهای قدیمی را ممنوع کرد.
اگر قرار است استاندارد تردد کامیونها در شهرها سختتر شود، باید همزمان نوسازی ناوگان، اسقاط خودروهای فرسوده، تسهیلات خرید کامیون کمآلاینده، توسعه مراکز لجستیکی، زیرساخت شارژ و برنامه مشخص برای حملونقل شهری نیز تعریف شود.
اروپا در سال ۲۰۲۶ عملا به سمت همین مدل حرکت کرده است؛ یعنی «محدودیت برای آلایندهها» در کنار «مشوق برای پاکها».
پایان یک دوره برای کامیونهای قدیمی
مسیر سیاستگزاری اروپا نشان میدهد دوران تردد بدون محدودیت کامیونهای دیزلی در مراکز شهری رو بهپایان است. در کوتاهمدت، استاندارد یورو ۶ همچنان یکی از مهمترین معیارهای دسترسی خواهد بود، اما در میانمدت مناطق بدون آلایندگی توسعه پیدا میکنند و سهم کامیونهای برقی و دیگر خودروهای بدون آلایندگی افزایش خواهد یافت.
از سوی دیگر، اجرای یورو ۷ از سالهای آینده فشار فنی بیشتری بر خودروسازان وارد خواهد کرد. بنابراین صنعت کامیون اروپا در سال ۲۰۲۶ در نقطهای قرار گرفته که باید همزمان سه مسیر را دنبال کند: کاهش آلایندگی کامیونهای موجود، توسعه خودروهای بدون آلایندگی و بازطراحی شیوه توزیع کالا در شهرها.
درنهایت، استاندارد جدید اروپا را نباید صرفا یک استاندارد موتور دانست. آنچه در حال شکلگیری است، یک استاندارد جدید برای حضور کامیون در شهر است؛ استانداردی که در آن پاک بودن خودرو، زمان و مکان تردد، نوع کاربری و حتی مدل توزیع کالا در کنار یکدیگر قرار میگیرند. همین تغییر نگاه است که میتواند طی سالهای آینده چهره حملونقل سنگین در شهرهای اروپا را بهطور جدی تغییر دهد.
